Czy otwartość na sprzeczne zasady moralne może być lekiem na polaryzację polityczną? Teoria Fundamentów Moralnych Jonathana Haidta.
DOI:
https://doi.org/10.7494/human.2025.24.1.7081Słowa kluczowe:
Teoria Fundamentów Moralnych, polaryzacja polityczna, racjonalnośćAbstrakt
Esej analizuje teorię fundamentów moralnych (MFT) Jonathana Haidta i jej zastosowanie do wyjaśnienia polaryzacji politycznej. Omówione są trzy główne zasady moralności i sześć uniwersalnych fundamentów moralnych zaproponowanych przez Haidta, jak również wzbudzające kontrowersje twierdzenie, że prawica korzysta z szerszego wachlarza wrodzonych intuicji moralnych. Mimo wielu zastrzeżeń teoretycznych i metodologicznych do MFT pozostaje ona wpływowym modelem wyjaśniającym różnice ideologiczne i polityczne. Pozornie MFT prowadzi do pesymistycznych wniosków, że racjonalne argumenty nie mają większego znaczenia i nie redukują podziałów światopoglądowych. Jednakże świadomość uniwersalnych ograniczeń poznawczych oraz różnorodnych matryc moralnych jest niewątpliwie wartościową perspektywą poszerzającą pole działania dla depolaryzacji społecznej.
Pobrania
Bibliografia
Acemoglu, D., Robinson, J.A. (2014). Dlaczego narody przegrywają (tłum. J. Łoziński). Wydawnictwo Zysk i S-ka.
Adamczyk, D., Szczęsna, M., Marchlewska, M., Molenda, Z., Rogoza, M., Rogoza, R., Szczepańska, D. (2024). Polska i Polacy przed i po wyborach parlamentarnych 2023. Analizy wyników badania ilościowego. Warszawa: Laboratorium Poznania Politycznego – Instytut Psychologii PAN. Pobrano z: https://psychpol.psych.pan.pl/images/Raporty/Polska-i-Polacy-przed-i-po-wyborach-parlamentarnych.pdf [10.05.2025].
Adorno, T.W. (2010). Osobowość autorytarna (tłum. M. Pańkow). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Allen, W. (reżyseria, scenariusz). (1996). Everyone says I love you. [Film].
Anderson, B. (1997). Wspólnoty wyobrażone: rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu (tłum. S. Amsterdamski). Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak.
Balliet, D., Wu, J., De Dreu, C.K.W. (2014). Ingroup favoritism in cooperation: a meta-analysis. Psychological Bulletin, 140, 6, 1556–1581. https://doi.org/10.1037/A0037737
Baron-Cohen, S. (2009). Autism: The Empathizing–Systemizing (E-S) Theory. Annals of the New York Academy of Sciences, 1156, 1, 68–80. https://doi.org/10.1111/J.1749-6632.2009.04467.X
Benedict, R. (1999). Chryzantema i miecz: Wzory kultury japońskiej (tłum. E. Klekot). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Billig, M. (2008). Banalny nacjonalizm (tłum. M. Sekerdej). Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak.
Blum, L. (2013). Political identity and moral education: A response to Jonathan Haidt’s The Righteous Mind. Journal of Moral Education, 42, 3, 298–315. https://doi.org/10.1080/03057240.2013.817331
Boas, F. (2010). Umysł człowieka pierwotnego (tłum. M. Pawluczuk). Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos.
Bourdieu, P. (2004). Męska dominacja (tłum. L. Kopciewicz). Warszawa: Oficyna Naukowa.
Braicovich, R. (2022). Under- and Overspecification in Moral Foundation Theory. The Problematic Search for a Moderate Version of Innatism. Revista de Humanidades de Valparaiso, 19, 163–179. https://doi.org/10.22370/RHV2022ISS19PP163-179
Choi, J.K., Bowles, S. (2007). The coevolution of parochial altruism and war. Science, 318, 5850, 636–640. https://doi.org/10.1126/SCIENCE.1144237/SUPPL_FILE/CHOI.SOM.PDF
Criado Perez, C. (2020). Niewidzialne kobiety: jak dane tworzą świat skrojony pod mężczyzn (tłum. A. Sak). Kraków: Karakter.
De Villiers-Botha, T. (2020). Haidt et al.’s Case for Moral Pluralism Revisited. Philosophical Psychology, 33, 2, 244–261. https://doi.org/10.1080/09515089.2019.1688776
Douglas, M. (2007). Czystość i zmaza (tłum. M. Bucholc). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Duarte, J.L., Crawford, J.T., Stern, C., Haidt, J., Jussim, L., Tetlock, P.E. (2015). Political diversity will improve social psychological science1. Behavioral and Brain Sciences, 38, e130. https://doi.org/10.1017/S0140525X14000430
Durkheim, E. (1990). Elementarne formy życia religijnego: system totemiczny w Australii (tłum. A. Zadrożyńska). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Durkheim, E. (2011). O podziale pracy społecznej (tłum. K. Wakar). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Evans-Pritchard, E. (2007). Religia Nuerów (tłum. K. Baraniecka). Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki.
Fitzgerald, M. (2005). The Genesis of Artistic Creativity: Asperger’s Syndrome and the Arts. Jessica Kingsley Publishers.
Grant, A.M. (2021). Leniwy umysł: dlaczego warto ciągle weryfikować swoje poglądy i decyzje. Warszawa: MT Biznes.
Gray, K.J. (2025). Outraged: why we fight about morality and politics and how to find common ground. Pantheon.
Haidt, J. (2001). The emotional dog and its rational tail: A social intuitionist approach to moral judgment. Psychological Review, 108, 4, 814–834. https://doi.org/10.1037/0033-295X.108.4.814
Haidt, J. (2024). Prawy umysł. Dlaczego dobrych ludzi dzieli religia i polityka (tłum. T. Bieroń). Warszawa: Zysk i S-ka.
Haidt, J., Joseph, C. (2004). Intuitive ethics: how innately prepared intuitions generate culturally variable virtues. Daedalus, 133, 4, 55–66. https://doi.org/10.1162/0011526042365555
Haste, H. (2013). Deconstructing the elephant and the flag in the lavatory: promises and problems of moral foundations research. Journal of Moral Education, 42, 3, 316–329. https://doi.org/10.1080/03057240.2013.818529
Hatemi, P.K., Crabtree, C., Smith, K. B. (2019). Ideology Justifies Morality: Political Beliefs Predict Moral Foundations. American Journal of Political Science, 63, 4, 788–806. https://doi.org/10.1111/AJPS.12448
Hatemi, P.K., Gillespie, N.A., Eaves, L.J., Maher, B.S., Webb, B.T., Heath, A.C., Medland, S.E., Smyth, D.C., Beeby, H.N., Gordon, S.D., Montgomery, G.W., Zhu, G., Byrne, E.M., Martin, N.G. (2011). A Genome-Wide Analysis of Liberal and Conservative Political Attitudes. The Journal of Politics, 73, 1, 271–285. https://doi.org/10.1017/S0022381610001015
Hayes, C.J.H., von Geusau, F.A.M. Alting (Ed.). (2017). Nationalism: A religion. Routledge.
Henrich, J., Heine, S. J., Norenzayan, A. (2010). The weirdest people in the world? Behavioral and Brain Sciences, 33, 2–3, 61–83. https://doi.org/10.1017/S0140525X0999152X
Hood, L. (2025, 29 stycznia). ‘Aliens’ and ‘animals’ – language of hate used by Trump and others can be part of a violent design. The Conversation. https://theconversation.com/aliens-and-animals-language-of-hate-used-by-trump-and-others-can-be-part-of-a-violent-design-245524 [4.05.2025].
Jost, J.T., Glaser, J., Kruglanski, A.W., Sulloway, F.J. (2003). Political Conservatism as Motivated Social Cognition. Psychological Bulletin, 129, 3, 339–375. https://doi.org/10.1037/0033-2909.129.3.339
Kahneman, D. (2012). Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym (tłum. P. Szymczak). Poznań: Media Rodzina.
Kivikangas, J.M., Fernández-Castilla, B., Järvelä, S., Ravaja, N., Lönnqvist, J.E. (2021). Moral foundations and political orientation: Systematic review and meta-analysis. Psychological Bulletin, 147, 1, 55–94. https://doi.org/10.1037/BUL0000308
Kroeber, A.L. (1989). Istota kultury. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kunda, Z. (1990). The Case for Motivated Reasoning. Psychological Bulletin, 108, 3, 480–498.
LaFollette, H., Woodruff, M. L. (2015). The Righteous Mind: Why Good People Are Divided by Politics and Religion. Philosophical Psychology, 28, 3, 452–465. https://doi.org/10.1080/09515089.2013.838752
Lakoff, G. (2017). Moralna polityka: jak myślą liberałowie i konserwatyści. Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.
Lord, C.G., Ross, L., Lepper, M.R. (1979). Biased assimilation and attitude polarization: The effects of prior theories on subsequently considered evidence. Journal of Personality and Social Psychology, 37, 11, 2098–2109. https://doi.org/10.1037/0022-3514.37.11.2098
Lucas, P., Sheeran, A. (2006). Asperger’s Syndrome and the Eccentricity and Genius of Jeremy Bentham. Journal of Bentham Studies, 8, 1–37. http://www.ucl.ac.uk/bentham-project
Malinowski, B. (1981). Argonauci Zachodniego Pacyfiku: relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
McCoy, J., Rahman, T., Somer, M. (2018). Polarization and the Global Crisis of Democracy: Common Patterns, Dynamics, and Pernicious Consequences for Democratic Polities. American Behavioral Scientist, 62, 1, 16–42. https://doi.org/10.1177/0002764218759576/ASSET/IMAGES/LARGE/10.1177_0002764218759576-FIG4.JPEG
Mead, M. (1986). Trzy studia. T. 1: Dojrzewanie na Samoa. T. 2: Dorastanie na Nowej Gwinei. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Mill, J.S. (2005). Utylitaryzm: O wolności (tłum. E. Ossowska, A. Kurlandzka). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Miner, H. (1956). Body Ritual Among the Nacirema. American Anthropologist, 58, 3, 503–507.
Olejnik, Ł. (2024). Propaganda: od dezinformacji i wpływu do operacji i wojny informacyjnej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Pinker, S. (2018). Nowe Oświecenie: argumenty za rozumem, nauką, humanizmem i postępem (tłum. T. Bieroń). Poznań: Zysk i S-ka.
Pomerantsev, P. (2020). To nie jest propaganda: przygody na wojnie z rzeczywistością (tłum. A. Paszkowska). Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Puryear, C., Kubin, E., Schein, C., Bigman, Y.E., Ekstrom, P., Gray, K. (2024). People believe political opponents accept blatant moral wrongs, fueling partisan divides. PNAS Nexus, 3,7, pgae244. https://doi.org/10.1093/PNASNEXUS/PGAE244
Rieffer, B.A.J. (2003). Religion and Nationalism. Ethnicities, 3, 2, 215–242. https://doi.org/10.1177/1468796803003002003
Sherif, M. (2012). The Robbers Cave Experiment: Intergroup Conflict and Cooperation. [Orig. pub. as Intergroup Conflict and Group Relations].
Shweder, R. A., Sullivan, M. A. (1993). Cultural psychology: Who needs it? Annual Review of Psychology, 44, 1, 497–523. https://doi.org/10.1146/ANNUREV.PS.44.020193.002433
Sikora, K. (2019, 1 października). Spytaliśmy wyborców PO i PiS co myślą o „tych drugich”. Wyniki napawają smutkiem (Badanie). Pobrano z: WP Wiadomości, https://wiadomosci.wp.pl/spytalismy-wyborcow-po-i-pis-co-mysla-o-tych-drugich-wyniki-napawaja-smutkiem-badanie-6429821463013505a [10.05.2025].
Smith, A.D. (1999). Ethnic Election and National Destiny: Some Religious Origins of Nationalist Ideals. Nations and Nationalism, 5, 3, 331–355. https://doi.org/10.1111/J.1354-5078.1999.00331.X
Smith, K.B., Alford, J.R., Hibbing, J.R., Martin, N.G., Hatemi, P.K. (2017). Intuitive Ethics and Political Orientations: Testing Moral Foundations as a Theory of Political Ideology. American Journal of Political Science, 61, 2, 424–437. https://doi.org/10.1111/AJPS.12255
Suhler, C.L., Churchland, P. (2011). Can Innate, Modular “Foundations” Explain Morality? Challenges for Haidt’s Moral Foundations Theory. Journal of Cognitive Neuroscience, 23, 9, 2103–2116. https://doi.org/10.1162/JOCN.2011.21637
Szymczak, J. (2019, 22 października). Zabór rosyjski rządzi Polską, Prusy nie dają rady. Pobrano z: OKO Press, https://oko.press/zabor-rosyjski-rzadzi-polska-prusy-nie-daja-rady
Tajfel, H., Billig, M.G., Bundy, R.P., Flament, C. (1971). Social categorization and intergroup behaviour. European Journal of Social Psychology, 1, 2, 149–178. https://doi.org/10.1002/EJSP.2420010202
Tetlock, P.E., Levi, A. (1982). Attribution bias: On the inconclusiveness of the cognition-motivation debate. Journal of Experimental Social Psychology, 18, 1, 68–88. https://doi.org/10.1016/0022-1031(82)90082-8
Van der Linden, Sander. (2024). Fake news: jak dezinformacja infekuje umysły i jak się na nią uodpornić (tłum. R. Kot). Poznań: Dom Wydawniczy Rebis.
Voci, A. (2006). The link between identification and in-group favouritism: Effects of threat to social identity and trust-related emotions. British Journal of Social Psychology, 45, 2, 265–284. https://doi.org/10.1348/014466605X52245
Wyniki wyborów parlamentarnych w Niemczech na mapie. Widać historyczny podział. (2025, 24 lutego). Pobrano z: https://gisplay.pl/mapy/11747-wyniki-wyborow-parlamentarnych-w-niemczech-na-mapie-widac-historyczny-podzial.html [11.03.2025].
Zmigrod, L. (2025). How to end outrage and detoxify politics: share stories, not statistics. Nature, 638, 8050, 314–315. https://doi.org/10.1038/D41586-025-00407-6
Pliki dodatkowe
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 © Wydawnictwa AGH, Kraków 2024, Creative Commons CC-BY 4.0 License
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Authors who publish with this journal agree to the following terms:1) Authors retain copyright and grant the journal right of first publication with the work simultaneously licensed under a Creative Commons Attribution License that allows others to share the work with an acknowledgement of the work's authorship and initial publication in this journal.
2) Authors are able to enter into separate, additional contractual arrangements for the non-exclusive distribution of the journal's published version of the work (e.g., post it to an institutional repository or publish it in a book), with an acknowledgement of its initial publication in this journal.
3) Authors are permitted and encouraged to post their work online (e.g., in institutional repositories or on their website) prior to and during the submission process, as it can lead to productive exchanges, as well as earlier and greater citation of published work (See The Effect of Open Access).
