Umiejętność pisania w języku polskim jako drugim u uczniów z doświadczeniem migracji w polskiej szkole – kontekst i przegląd teoretyczny
DOI:
https://doi.org/10.7494/human.2025.24.1.7032Słowa kluczowe:
migracje, umiejętność pisania, rozwój umiejętności pisania, język polski jako drugi, język polski jako język edukacji szkolnej, uczniowie z doświadczeniem migracji, tło migracyjneAbstrakt
Celem artykułu jest przegląd literatury oraz zidentyfikowanie wyzwań związanych z rozwijaniem umiejętności pisania w języku polskim u uczniów z doświadczeniem migracji na etapie szkoły ponadpodstawowej. W pierwszej części artykułu przedstawiono skalę i dynamikę migracyjną w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem kontekstu szkolnego. Następnie omawiane są podstawowe kategorie teoretyczne takie jak: język polski jako drugi, język edukacji szkolnej (JES) i model BICS/CALP, który według J. Cumminsa podkreśla wysokie wymagania językowe, jakie stawia JES również w zakresie pisania. Kolejne sekcje syntetyzują dotychczasowe ustalenia literatury na temat pisania oraz trudności pisarskich uczniów z doświadczeniem migracji. Artykuł kończy się rekomendacjami praktycznymi dla dydaktyków i badaczy przedmiotu; także postulatami dalszych prac badawczych nad opracowaniem efektywnych rozwiązań dydaktycznych i systemowych.
Pobrania
Bibliografia
Bailey, S. (2007). Academic Writing: A Handbook for International Students. London: Routledge.
Bridges, L. (1997). Writing as a Way of Knowing. Los Angeles: The Galef Institute.
Busiło, S. (2022). Gatunki naukowe i dydaktyczne w edukacji polonistycznej na Ukrainie. Poradnik Językowy, 1, 12, 226–247. https/doi.org/10.33896/PorJ.2022.1.12
Celce-Murcia, M. (1991). Language teaching methodology. London: Prentice Hall.
Chrostowska, P. i in. (2024). Uczniowie uchodźczy z Ukrainy w polskim systemie edukacji. Materiał powstał w ramach projektu finansowanego przez Norwegian Refugee Council, Centrum Edukacji Obywatelskiej. Pobrano z: https://ceo.org.pl/dzieci-uchodzcze-w-polskich-szkolach-co-mowia-nowe-dane/ [10.01.2025].
Cummins, J. (2008). BICS and CALP: Empirical and Theoretical Status of the Distinction. W: B. Street, N.H. Hornberger (Red.), Encyclopedia of Language and Education 2nd Edition, nr 2. New York: Springer Science + Business Media LLC.
Cummins, J., Persad, R. (2014). Teaching through a Multilingual Lens: The Evolution of EAL Policy and Practice in Canada. Education Matters, 2, 1, 3–40, Special Themed Issue in EAL Education. Pobrano z: https://globalconversationsinliteracy.wordpress.com/wp-content/uploads/2014/08/cummins2014.pdf [10.01.2025].
Czerniawska, E. (2005). O złożonych związkach między zdolnościami a metapoznaniem. W: W. Limont, J. Cieślikowska (Red.), Wybrane zagadnienia edukacji uczniów zdolnych. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Erkan, D., Saban, A. (2011). Writing Performance Relative to Writing Apprehension, Self-Efficacy in Writing, and Attitudes towards Writing: A Correlational Study in Turkish Tertiary-Level EFL. Asian EFL Journal.
Feilke, H. (2019). Schulsprache. Pobrano z: https://epub.ub.uni-muenchen.de/61964/ [15.01.2025].
Gajda, S. (2001). Gatunkowe wzorce wypowiedzi. W: J. Bartmiński (Red.), Lublin.Współczesny język polski,
Gaudiani, C. (1991). Teaching Writing in the Foreign Language: The Role of Composition in Language Learning. W: B.F. Freed (Ed.), Foreign Language Acquisition Research and the Classroom (s. 43). Lexington, MA: D. C. Heath.
Gębal, P. (2016). Nauczanie języka polskiego jako obcego, drugiego i odziedziczonego na tle rozwoju glottodydaktyki ogólnej i polonistycznej. Rozważania terminologiczne. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia ad Didacticam Litterarum Polonarum et Linguae Polonae Pertinentia, 7.
GOV. (2023). Obywatele Ukrainy w Polsce – aktualne dane migracyjne. Pobrano z: https://www.gov.pl/web/udsc/obywatele-ukrainy-w-polsce--aktualne-dane-migracyjne2 [10.01.2025].
GOV. (2025). Obywatele Ukrainy w Polsce – raport. Pobrano z: https://www.gov.pl/web/udsc/obywatele-ukrainy-w-polsce--aktualne-dane-migracyjne2 [25.06.2025].
Izdebska-Długosz, D. (2017). Ukraińcy o własnych błędach w polszczyźnie – przykład statystycznej analizy danych w glottodydaktycznych badaniach eksploracyjnych. Przegląd Wschodnioeuropejski. Olsztyn: Centrum Badań Europy Wschodniej.
Janowska, I., Lipińska, E., Rabiej, A., Seretny, A., Turek, P. (Red.). (2016). Programy nauczania języka polskiego jako obcego. Poziomy A1–C2. (Biblioteka „LingVariów”. Glottodydaktyka t. 1). Kraków: Księgarnia Akademicka.
Kłakówna, Z.A., Wiatr, A. (2006). Nowa sztuka pisania. Klasy 4–6 szkoły podstawowej. Kraków: Wydawnictwo Edukacyjne.
Komorowska, H. (1980). Nauczanie gramatyki języka obcego a interferencja. Audiolingwalizm, kognitywizm, interferencja. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Komorowska, H. (2011). Metodyka nauczania języków obcych. Warszawa: Wydawnictwo Edukacyjne Fraszka.
Komorowska, H., Krajka, J. (2017). Monolingualism – Bilingualism – Multilingualism; The Teacher’s Perspective. Gdansk Studies in Language. Peter Lang D.
Kozak, W., Romerowicz, A., Romanowska, M. (2024). Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego jako przedmiotu obowiązkowego (część ustna oraz część pisemna na poziomie podstawowym) od roku szkolnego 2024/2025. Warszawa: CKE.
Lipińska, E., Seretny, A. (2013). O praktycznych aspektach nauczania języka polskiego w grupach mieszanych. W: A. Mielczarek, A. Roter-Bourkane, M. Zduniak-Wiktorowicz (Red.), Sukcesy, problemy, wyzwania w nauczaniu języka polskiego jako obcego. Poznań: Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Lipińska, E., Seretny, A. (2016). Język odziedziczony – polszczyzna pokoleń polonijnych. Poradnik Językowy, 10, 738, 45–61.
Łompieś, J.B. (2015). Kognitywne konsekwencje tworzenia tekstów pisanych. Lingwistyka Stosowana, 15, 4, 61–76.
Majcher-Legawiec, U. (2016). Prawne aspekty pobytu i nauczania języka polskiego ucznia z doświadczeniem migracyjnym w szkole polskiej. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia ad Didacticam Litterarum Polonarum et Linguae Polonae Pertinentia, 7, 223, 110–125.
Miodunka, W.T. (2010). Polszczyzna jako język drugi. Definicja języka drugiego. W: J.S. Gruchała, H. Kurek (Red.). Silva rerum philologicarum. Studia ofiarowane Profesor Marii Strycharskiej-Brzezinie z okazji jej jubileuszu. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Niesporek-Szamburska, B. (2018). Kompetencja tekstotwórcza w języku odziedziczonym, czyli o kreacji i zabawie w procesie tworzenia tekstów. Postscriptum Polonistyczne, 2, 22, 101–119.
NIK. (2024). NIK o dzieciach cudzoziemskich w polskich szkołach. Pobrano z: https://www.nik.gov.pl/najnowsze-informacje-o-wynikach-kontroli/ksztalcenie-dzieci-cudzoziemcow.html [10.01.2025].
Pamuła-Behrens, M. (2018). Język edukacji szkolnej w integracyjnym modelu wsparcia ucznia z doświadczeniem migracji w rodzinie. Postscriptum Polonistyczne, 2, 22, 171–186.
Pamuła-Behrens, M., Szymańska, M. (2018). Metoda JES-PL. Nauczanie języka edukacji szkolnej uczniów z doświadczeniem migracji. Języki Obce w Szkole, 2. Pobrano z: https://jows.pl/artykuly/metoda-jes-pl-nauczanie-jezyka-edukacji-szkolnej-uczniow-z-doswiadczeniem-migracji [10.01.2025].
Pędziwiatr, K., Stonawski M., Brzozowski, J., Szkołut, S. (2023). Imigranci ekonomiczni i przymusowi w Krakowie w 2023 roku. Obserwatorium Wielokulturowości i Migracji, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie. Pobrano z: https://owim.uek.krakow.pl/wp-content/uploads/2024/02/RAPORT-OWIM-2023.pdf [10.01.2025].
Pfeiffer, W. (2001). Didaktik des Fremdsprachenunterrichts: Eine Einführung [Didactics of Foreign Language Teaching: An Introduction]. Stuttgart: Klett.
MEN. Podstawa programowa kształcenia ogólnego. Język polski. Szkoła ponadpodstawowa: liceum ogólnokształcące, technikum oraz branżowa szkoła I i II stopnia, MEN. Pobrano z: https://cke.gov.pl/images/_EGZAMIN_MATURALNY_OD_2015/Formula_2023/podstawa_programowa/jezyk-polski.pdf [10.01.2025].
Rada Europy. (2003). Europejski System Opisu Kształcenia Językowego: uczenie się, nauczanie, ocenianie.
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej (MEN) z dnia 30 lipca 2015 r. w sprawie warunków i trybu przyjmowania do publicznych przedszkoli, innych form wychowania przedszkolnego, szkół i placówek osób niebędących obywatelami polskimi oraz obywateli polskich, którzy pobierali naukę w szkołach funkcjonujących w systemach oświaty innych państw, a także organizacji dodatkowej nauki języka polskiego, dodatkowych zajęć wyrównawczych oraz nauki języka i kultury kraju pochodzenia (Dz.U. 2015 poz. 1202).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej (MEN) z 9 września 2016 r. w sprawie kształcenia osób niebędących obywatelami polskimi oraz osób będących obywatelami polskimi, które pobierały naukę w szkołach funkcjonujący w systemach oświaty innych państw (Dz.U. 2016 poz. 1453).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej (MEN) z dnia 23 sierpnia 2017 r. w sprawie kształcenia osób niebędących obywatelami polskimi oraz osób będących obywatelami polskimi, które pobierały naukę w szkołach funkcjonujących w systemach oświaty innych państw (Dz.U. 2017 poz. 1655).
Sharwood-Smith, M., Sharwood-Smith, E. (1977). O pisaniu w języku obcym. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Schleppegrell, M.J. (2004). The language of schooling: A functional linguistics perspective. Mahwah, NJ: Routledge.
Selinker, L. (1972). Interlanguage. IRAL: International Review of Applied Linguistics in Language Teaching, 10, 209–231. https://doi.org/10.1515/iral.1972.10.1-4.209
Seretny, A. (2018). Język szkolnej edukacji w perspektywie glottodydaktycznej – zarys problematyki. Poscriptum Polonistyczne, 2, 22, 139–156.
Seretny, A. (2024). Polszczyzna jako język szkolnej edukacji w perspektywie glottodydaktycznej. Kraków: Universitas.
Simin, S., Tavangar, M. (2009). Metadiscourse Knowledge and Use in Iranian EFL Writing. The Asian EFL Journal Quarterly, 11, 1, 230–255.
Skalska, A., Skalski, T. (1995). Pułapka komunikatywności. W: J. Mazur (Red.). Kształcenie sprawności komunikacyjnej Polaków ze Wschodu. Referaty i komunikaty konferencji nt. „Kształcenie sprawności komunikacyjnej Polonii i Polaków ze Wschodu” zorganizowanej wspólnie z Polonijnym Centrum Nauczycielskim w Lublinie (s. 49–57). Lublin: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. Centrum Języka i Kultury Polskiej dla Polonii i Cudzoziemców.
Snow, C.E., Uccelli, P. (2009). The challenge of academic language. W: D.R. Olson, N. Torrance (Red.), The Cambridge Handbook of Literacy (s. 119–120). Cambridge.
SWE. Standardy wymagań egzaminacyjnych. Pobrano z: https://www.infor.pl/akt-prawny/DZU.2016.061.0000405,rozporzadzenie-ministra-nauki-i-szkolnictwa-wyzszego-w-sprawie-egzaminow-z-jezyka-polskiego-jako-obcego.html [15.01.2025].
Szybura, A. (2016). Nauczanie języka polskiego dzieci imigrantów, migrantów i reemigrantów. Języki Obce w Szkole, 1, 112–117.
Szymańska, M. (2021). Znajomość języka edukacji jako warunek sukcesu szkolnego. Annales Ad Didacticam. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia ad Didacticam Litterarum Polonarum et Linguae Polonae Pertinentia, 12, 74–88.
Świdrowska, E., Walczak, B. (2025). Różnorodność kulturowa polskich szkół – perspektywa nauczycieli i nauczycielek. Raport z badania ilościowego. Centrum Edukacji Obywatelskiej. Pobrano z: https://ceo.org.pl/poznaj-raport-roznorodnosc-kulturowa-polskich-szkol-perspektywa-nauczycieli-i-nauczycielek/#:~:text=z%20ca%C5%82ej%20Polski.-,Czytaj%20raport%20PL,-Read%20the%20report [20.06.2025].
Tabisz, A. (2006). Kompetencja tekstotwórcza uczniów na przykładzie rozprawki. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Tan, L.K.W., Na, J.C., Theng, Y.L., Chang, K. (2011). Sentence-Level Sentiment Polarity Classification Using a Linguistic Approach. W: C. Xing, F. Crestani, A. Rauber (Red.), Digital Libraries: For Cultural Heritage, Knowledge Dissemination, and Future Creation. ICADL 2011. Lecture Notes in Computer Science, vol. 7008. Berlin, Heidelberg: Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-642-24826-9_13.
Tędziagolska, M., Walczak, B., Żelazowska-Kosiorek, A. (2022). Szkoła zróżnicowana kulturowo. Wyzwania i potrzeby związane z napływem uczniów z Ukrainy Raport z badania jakościowego wykonanego na zlecenie Centrum Edukacji Obywatelskiej. Pobrano z: https://ceo.org.pl/wp-content/uploads/2022/09/CEO_Szkola-zroznicowana-kulturowo_raport_sierpien22.pdf [20.06.2025].
Tędziagolska, M., Walczak B., Wielec K.M. (2023). Uczniowie uchodźczy w polskich szkołach. Gdzie jesteśmy u progu kolejnego roku szkolnego? Raport z badania jakościowego wykonanego na zlecenie Centrum Edukacji Obywatelskiej przez firmę Badania i Działania. Pobrano z: https://ceo.org.pl/wp-content/uploads/2023/09/Raport_Uczniowie_uchodzczy_w_polskich_szkolach_CEO_wrzesien_2023.pdf [10.01.2025].
Tomasik, A. (2024). Szkoła dostępna dla wszystkich – z perspektywy dyrektora. Ocenianie uczniów z doświadczeniem migracji. Warszawa: Instytut Badań Edukacyjnych..
OECD. (2021). The resilience of students with an immigrant background. PISA 2018.
UNHCR. (2024). Azyl i migracja w UE – fakty i mity. Pobrano z: https://www.europarl.europa.eu/topics/pl/article/20170629STO78630/azyl-i-migracja-w-ue-fakty-i-liczby [10.01.2025].
Unia Metropolii Polskich (2022). Raport dotyczący uczniów ukraińskich w polskim systemie edukacji. Pobrano z: https://metropolie.pl/publikacje/raporty [10.01.2025].
Ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Dz.U. 2022, poz. 583.
Wileczek, A. (2015). „Zrobić tekst”: o kompetencji tekstotwórczej gimnazjalistów. Postscriptum Polonistyczne, 2, 167–184.
Wiśniewska, H. (2001). Substytucja tekstowa – uczniowska strategia pisania form wypowiedzi. W: B. Witosz (Red.), Stylistyka a pragmatyka. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Zając, J. (2008). Wypowiedzi pisemne w języku obcym: dociekania nad źródłami motywacji. W: Nowe spojrzenia na motywację w dydaktyce języków obcych, t. 2. Wrocław: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Filologicznej we Wrocławiu.
Pliki dodatkowe
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 © Wydawnictwa AGH, Kraków 2024, Creative Commons CC-BY 4.0 License
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Authors who publish with this journal agree to the following terms:1) Authors retain copyright and grant the journal right of first publication with the work simultaneously licensed under a Creative Commons Attribution License that allows others to share the work with an acknowledgement of the work's authorship and initial publication in this journal.
2) Authors are able to enter into separate, additional contractual arrangements for the non-exclusive distribution of the journal's published version of the work (e.g., post it to an institutional repository or publish it in a book), with an acknowledgement of its initial publication in this journal.
3) Authors are permitted and encouraged to post their work online (e.g., in institutional repositories or on their website) prior to and during the submission process, as it can lead to productive exchanges, as well as earlier and greater citation of published work (See The Effect of Open Access).
